ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਭੱਟੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਫਿਰੋਜ਼ ਖਾਨ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਹਿਲੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਉਣ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਮੈਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਨਿਮਾਣੇ ਸੇਵਕ ਨੂੰ, ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਦਾਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਉਸਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਸਜਿਦਾਂ, ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਮੱਠ ਬਣਾਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ ਨੇਕ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦੀ ਇਬਾਦਤ ਕਰ ਸਕਣ ਅਤੇ ਦਿਆਲੂ ਉਸਾਰਨਹਾਰੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਣ।"
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਕਈ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1845 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਖੇ ਤਾਇਨਾਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਮਾਂਡਰ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਾਰਨ ਹੀ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ 20 ਮੀਲ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਮੁਦਕੀ ਵਿਖੇ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। 1838 ਵਿੱਚ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਉਹ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜਾਂ ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਅਫਗਾਨ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਕਾਬੁਲ ਵੱਲ ਵਧੀਆਂ ਸਨ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ - ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸੁਖਦੇਵ - ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਆਰਾਮਗਾਹ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਨੇੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਡੂੰਘੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੱਜ, ਉਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਯਾਦਗਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰ, 'ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ' ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ 21 ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ 12 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ, ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਹਾਦਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਅਤੇ 'ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦਿਵਸ' ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਲਈ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ-ਜੁਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
